کودکان برای رشد سالم به امنیت، آموزش، مراقبت، بازی و فرصت تجربه‌کردن دوران کودکی نیاز دارند. با این حال، میلیون‌ها کودک در سراسر جهان در شرایطی کار می‌کنند که می‌تواند سلامت، تحصیل و رشد آن‌ها را تحت تأثیر قرار دهد.
وقتی درباره کودک کار صحبت می‌کنیم، ممکن است اولین تصویری که به ذهنمان برسد کودکی باشد که در خیابان کار می‌کند یا برای تأمین هزینه‌های خانواده مجبور به فروش کالا شده است. اما مفهوم «کار کودک» گسترده‌تر از کار در خیابان است و در عین حال، هر فعالیتی که یک کودک یا نوجوان انجام می‌دهد نیز الزاماً کار کودک محسوب نمی‌شود.
در این مقاله بررسی می‌کنیم کودک کار کیست، کار کودک چه تعریفی دارد، کودکان کار با چه مشکلاتی روبه‌رو هستند، چه نیازهایی دارند و چگونه می‌توان به شکل مسئولانه از آن‌ها حمایت کرد.
کودک کار کیست؟
طبق تعریف سازمان بین‌المللی کار (ILO)، کار کودک به فعالیتی گفته می‌شود که کودک برای انجام آن بیش از حد کم‌سن باشد یا به دلیل ماهیت و شرایط انجام کار، سلامت، ایمنی، اخلاق، رشد یا تحصیل او را به خطر بیندازد. International Labour Organization
بنابراین هر کاری که توسط فرد زیر ۱۸ سال انجام شود، الزاماً «کار کودک» نیست. برای مثال، برخی فعالیت‌های محدود و متناسب با سن که به سلامت و رشد کودک آسیب نمی‌زنند و مانع تحصیل او نمی‌شوند، در استانداردهای بین‌المللی لزوماً در گروه کار کودک قرار نمی‌گیرند. سن، نوع فعالیت، ساعات کار و شرایطی که کودک در آن کار می‌کند در این تشخیص اهمیت دارند. International Labour Organization
مشکل زمانی جدی می‌شود که کار باعث شود کودک از مدرسه بازبماند، ساعات طولانی و سنگینی کار کند، در معرض محیط یا تجهیزات خطرناک قرار گیرد یا سلامت جسمی و روانی او آسیب ببیند.
چند کودک کار در جهان وجود دارد؟
بر اساس تازه‌ترین برآورد مشترک سازمان بین‌المللی کار و یونیسف، در سال ۲۰۲۴ نزدیک به ۱۳۸ میلیون کودک در جهان درگیر کار کودک بوده‌اند.
از این تعداد، حدود ۵۴ میلیون کودک در کارهای خطرناک فعالیت داشته‌اند؛ یعنی کارهایی که می‌توانند سلامت، ایمنی یا رشد آن‌ها را به خطر بیندازند. این آمار در سال ۲۰۲۵ توسط ILO و UNICEF منتشر شده است. International Labour Organization
این ارقام نسبت به سال ۲۰۲۰ کاهش یافته‌اند، اما کار کودک همچنان مسئله‌ای گسترده در جهان است. بخش کشاورزی با حدود ۶۱ درصد، بیشترین سهم را در کار کودک دارد و پس از آن بخش خدمات و صنعت قرار می‌گیرند. International Labour Organization
وضعیت کودکان کار در ایران
آمار کودکان کار در ایران نیز باید با ذکر منبع و سال بیان شود. یونیسف ایران گزارش کرده است که سازمان بهزیستی کشور در سال ۲۰۲۳ حدود ۱۲۰ هزار کودک را درگیر نوعی از کار کودک برآورد کرده است. این عدد یک برآورد مربوط به سال ۲۰۲۳ است و نباید به‌عنوان آمار قطعی و لحظه‌ای سال‌های بعد در نظر گرفته شود. UNICEF
یونیسف همچنین درباره کودکانی که در موقعیت‌های خیابانی قرار دارند به خطراتی مانند خشونت، سوءاستفاده، مشکلات بهداشتی، محرومیت از خدمات حمایتی و از دست رفتن سال‌های مهم تحصیل اشاره می‌کند. UNICEF
کودکان کار با چه مشکلاتی روبه‌رو هستند؟
فقر یکی از عوامل مهمی است که می‌تواند کودکان را به سمت کار سوق دهد، اما مسئله کودکان کار را نمی‌توان فقط به مشکلات مالی محدود کرد.
شرایط اقتصادی خانواده، دسترسی نداشتن به آموزش مناسب، نبود حمایت اجتماعی کافی، مهاجرت، مشکلات خانوادگی و انواع آسیب‌های اجتماعی می‌توانند در شکل‌گیری این وضعیت نقش داشته باشند.
نوع آسیب نیز به شرایط کار بستگی دارد. برخی کودکان ممکن است با ساعات طولانی کار، محیط ناامن، محرومیت از تحصیل یا فشار جسمی و روانی روبه‌رو شوند. در شدیدترین اشکال کار کودک نیز مواردی مانند کار اجباری، قاچاق، بهره‌کشی جنسی و استفاده از کودکان در فعالیت‌های غیرقانونی قرار می‌گیرد. International Labour Organization
به همین دلیل، تنها خارج کردن یک کودک از محیط کار بدون توجه به علت‌هایی که او یا خانواده‌اش را به این شرایط رسانده‌اند، همیشه راه‌حل پایدار نیست.
کودکان کار چه نیازهایی دارند؟
نیازهای هر کودک بر اساس شرایط او متفاوت است، اما حمایت مؤثر از کودکان کار معمولاً باید چند بخش را هم‌زمان در نظر بگیرد.
کودک به محیطی امن و عاری از خشونت و استثمار نیاز دارد. امکان ادامه تحصیل و دسترسی به آموزش باکیفیت نیز اهمیت زیادی دارد؛ زیرا کار کودک در بسیاری از موارد می‌تواند با آموزش کودک تداخل پیدا کند. International Labour Organization
سلامت جسمی، تغذیه مناسب، مراقبت‌های بهداشتی و حمایت روانی و اجتماعی نیز از نیازهای مهم کودکان آسیب‌پذیر هستند.
اما حمایت از خود کودک به‌تنهایی کافی نیست. اگر علت حضور کودک در محیط کار مشکلات اقتصادی خانواده باشد، حمایت اجتماعی و اقتصادی از خانواده نیز بخشی از راه‌حل است. ILO و UNICEF در برنامه‌های مقابله با کار کودک بر مواردی مانند حمایت اجتماعی، آموزش باکیفیت و ایجاد فرصت‌های کار مناسب برای بزرگسالان تأکید می‌کنند. UNICEF
چرا پرداختن به مسئله کودک کار اهمیت دارد؟
کودکی دوره‌ای اساسی برای رشد جسمی، ذهنی، اجتماعی و آموزشی انسان است. زمانی که کودک به دلیل کار خطرناک یا ساعات طولانی کار از مدرسه و فرصت رشد طبیعی محروم شود، پیامدهای این شرایط ممکن است فقط به همان دوران محدود نماند.
مسئله کار کودک بنابراین فقط به درآمد امروز یک خانواده مربوط نیست؛ دسترسی کودک به آموزش، سلامت و فرصت‌های آینده نیز مطرح است.
به همین دلیل مبارزه با کار کودک نیازمند مجموعه‌ای از اقدامات هماهنگ است؛ از اجرای قوانین حمایتی و گسترش حمایت‌های اجتماعی گرفته تا آموزش باکیفیت و کاهش فشار اقتصادی بر خانواده‌های آسیب‌پذیر. تازه‌ترین چارچوب‌های ILO نیز بر همین رویکرد چندجانبه تأکید دارند. International Labour Organization
چگونه می‌توان به کودکان کار کمک کرد؟
اولین اصل در برخورد با کودک کار، حفظ کرامت و حریم خصوصی او است. کودک نباید صرفاً بر اساس شرایط اقتصادی یا نوع کاری که انجام می‌دهد قضاوت یا تحقیر شود.
در مواجهه با چنین کودکانی بهتر است از اقداماتی که ممکن است وضعیت آن‌ها را پیچیده‌تر کند پرهیز شود. به‌خصوص اگر نشانه‌ای از خشونت، سوءاستفاده، بهره‌کشی یا خطر جدی وجود دارد، موضوع باید از طریق نهادها و خدمات حمایتی مسئول پیگیری شود.
کمک پایدار نیز فقط به یک حمایت مقطعی محدود نمی‌شود. آموزش، خدمات اجتماعی، حمایت از خانواده و فعالیت سازمان‌یافته نهادهای اجتماعی می‌تواند بخش مهمی از حمایت از کودکان آسیب‌پذیر باشد.
اگر می‌خواهید وقت و مهارت خود را برای فعالیت‌های اجتماعی اختصاص دهید، می‌توانید از طریق عضویت و همکاری داوطلبانه درخواست همکاری خود را ثبت کنید.
برای آشنایی با روش‌های دیگری که بدون پرداخت پول می‌توان در فعالیت‌های خیرخواهانه مشارکت کرد، مقاله کمک‌های غیرمالی به خیریه را نیز مطالعه کنید.
در صورتی که قصد حمایت مالی از برنامه‌های خیریه را دارید، می‌توانید از صفحه رسمی حمایت مالی استفاده کنید.
برای ارتباط با مجموعه نیز اطلاعات به‌روز در صفحه تماس با ما قرار دارد.
کلام آخر
کودک کار پیش از هر چیز یک کودک است.
کار کردن در خیابان یا هر محیط دیگری نباید به هویت اصلی او تبدیل شود. برخورد همراه با احترام، پرهیز از قضاوت و توجه به شرایط واقعی کودک و خانواده او اهمیت زیادی دارد.
از طرف دیگر، مسئله کار کودک آن‌قدر پیچیده است که نمی‌توان آن را فقط به انتخاب‌هایی مانند «از کودک خیابانی خرید کنیم یا نکنیم» خلاصه کرد. آنچه اهمیت بیشتری دارد، حمایت‌هایی است که بتوانند به کاهش عوامل زمینه‌ای مانند محرومیت آموزشی، نبود حمایت اجتماعی و مشکلات اقتصادی خانواده کمک کنند.
هدف نهایی باید این باشد که هر کودک بتواند در محیطی امن رشد کند، آموزش ببیند و فرصت تجربه‌کردن دوران کودکی خود را داشته باشد.
منابع
International Labour Organization (ILO) — تعریف و معیارهای کار کودک
What is child labour? – ILO
ILO & UNICEF — برآورد جهانی کار کودک در سال ۲۰۲۴
2024 Global Estimates of Child Labour
UNICEF Iran — کودکان در موقعیت‌های خیابانی و برآورد سال ۲۰۲۳ ایران
Children in Street Situations – UNICEF Iran
گفت‌وگوی همراهان